4. Kreditlər, bazar inkişafı

4. Kreditlər, bazar inkişafı

   4.1 Kreditlər

        4.1.1 Kredit almağın asanlığı

      Bu ballar qanuni hüquqların möhkəmliyi indeksinin (0-12 diapazonu) və kredit məlumatının dərinliyi indeksinin (0-8 diapazonu) cəmidir. Dünya Bankının Doing Business hesabatı borcalanların və kreditorların təminatlı əməliyyatlara dair qanuni hüquqlarını bir indikatorlar dəsti ilə, kredit məlumatlarının təqdim edilməsini isə digər indikator dəsti ilə ölçür. İlk göstəricilər dəsti kreditin verilməsini asanlaşdıran bəzi xüsusiyyətlərin tətbiq olunan girov və iflas qanunları çərçivəsində mövcud olub-olmamasını ölçür, ikinci dəst isə kredit büroları və ya kredit reyestrləri kimi kredit hesabatı xidməti təminatçıları vasitəsilə mövcud olan kredit məlumatlarının əhatə dairəsini və əlçatanlığını ölçür.

Mənbə: World Bank, Doing Business 2020, Comparing Business Regulation in 190 Economies.

4.1.2 Özəl sektora daxili kreditlər (ÜDM-də payı)

      Özəl sektora daxili kreditlər, qeyri-səhm qiymətli kağızların alınması, ticarət kreditləri və digər debitor borcları kimi maliyyə korporasiyaları tərəfindən özəl sektora təqdim edilən və geri qaytarılma tələbi yaradan maliyyə resurslarına aiddir.

Mənbə: International Monetary Fund, International Financial Statistics and data files; və World Bank; və OECD GDP estimates; extracted from the World Bank’s World Development Indicators database (2010–19).

4.1.3 Mikromaliyyə kreditləri (ÜDM-də payı)

       Bir ölkədə mikromaliyyə təşkilatlarının ümumi kreditinin (cari ABŞ dolları) ÜDM-də (cari ABŞ dolları) payı.

Mənbə: Source: Microfinance Information Exchange, MIX Market database; International Monetary Fund, World Economic Outlook Database, October 2020 (2011–19)

4.2 İnvestisiyalar

   4.2.1 Kiçik səhm sahiblərinin hüquqlarının qorunması

        Bu sıralama maraqların toqquşmasının tənzimlənməsi indeksi və səhmdarların idarəolunma indeksinin dərəcəsi üzrə xalların cəmidir. Maraqların toqquşmasının tənzimlənməsi indeksi maraqların toqquşmasını həll edən tənzimləmənin üç aspektini ayırmaqla, səhmdarları direktorların korporativ aktivlərdən şəxsi mənfəət üçün sui-istifadə etməsinə qarşı müdafiəsini ölçür: (1) əlaqəli tərəflərlə əməliyyatların şəffaflığı (açıqlamanın həcmi indeks); (2) səhmdarların məhkəməyə müraciət etmək və direktorları öz işlərinə görə məsuliyyətə cəlb etmək qabiliyyəti (direktorun məsuliyyət indeksinin həcmi); (3) səhmdarların məhkəmə prosesində sübutlara çıxış və hüquqi xərclərin bölüşdürülməsi (səhmdarların iddialarının asanlığı indeksi).

     Səhmdarların idarəolunma indeksinin miqyası yaxşı idarəetmənin üç aspektini ayırmaqla səhmdarların korporativ idarəetmədə hüquqlarını ölçür: (1) səhmdarların hüquqları və əsas korporativ qərarlardakı rolu (səhmdarların hüquqları indeksinin miqyası); (2) səhmdarları müşahidə şurasının hədsiz nəzarətindən və güclənməsindən qoruyan idarəetmə təminatları (mülkiyyətin həcmi və nəzarət indeksi); (3) sahiblik payları, kompensasiyalar, auditlər və maliyyə perspektivləri üzrə korporativ şəffaflıq (korporativ şəffaflıq indeksinin miqyası).

Mənbə: World Bank, Doing Business 2020, Comparing Business Regulation in 190 Economies.

4.2.2 Bazarın kapitallaşması

    Bazar kapitallaşması (həmçinin “bazar dəyəri” kimi tanınır) səhmlərin qiyməti ilə siyahıya alınmış yerli şirkətlər üçün dövriyyədə olan səhmlərin sayının çarpımıdır. Məlumatlar son üç ildə il sonu dəyərlərinin orta göstəricisidir.

Mənbə: World Federation of Exchanges database; extracted from the World Bank’s World Development Indicators database (2011–19).

4.2.3 Vençur kapitalı üzrə sövdələşmələr – investorlar

      Bu göstərici ölkədə son üç ilin ortalaması olaraq Vençur kapital üzrə sövdələşmələrin alıcılıq qabiliyəti üzrə ÜDM-ə nisbətini əks etdirir. Məlumatların çıxarılması 1 yanvar 2018-ci il və 31 dekabr 2020-ci il tarixləri arasında VK sövdələşmələri üzrə sorğuya əsaslanır.

Mənbə: Refinitiv (a London Stock Exchange Group (LSEG) business) Eikon (private equity screener) accessed April 23, 2021; International Monetary Fund, World Economic Outlook Database, October 2020 (2018–20).

4.2.4 Vençur kapitalı üzrə sövdələşmələr – alıcılar

    Ölkəyə yönəldilən Vençure kapital sövdələşmələrinin alıcılıq qabiliyəti üzrə ÜDM-də nisbətini göstərir. Məlumatların çıxarılması 1 yanvar 2018-ci il və 31 dekabr 2020-ci il tarixləri arasında VK sövdələşmələri üzrə sorğuya əsaslanır.

Mənbə: Refinitiv (an LSEG business) Eikon (private equity screener) accessed April 23, 2021; International Monetary Fund, World Economic Outlook Database October 2020 (2018–20).

4.3 Bazarın miqyası və diversifikasiya

4.3.1 Orta çəkili tarif dərəcəsi

      Orta çəkili tarif dərəcəsi, hər tərəfdaş ölkədən idxal olunan məhsulun xüsusi çəkisi üzrə tətbiq olunan effektiv tarifdir. Məlumatlar altı və ya səkkiz rəqəmli səviyyədə Harmonik Ticarət Sistemindən istifadə etməklə təsnif edilir. Tarif xəttinin məlumatları əmtəə qruplarını və idxal çəkilərini müəyyən etmək üçün Standart Beynəlxalq Ticarət Təsnifatının (SITC) təftiş 3 kodlarına uyğunlaşdırılmışdır.

Mənbə: World Bank, based on data from United Nations Conference on Trade and Development’s (UNCTAD) Trade Analysis Information System (TRAINS) database and the World Trade Organization’s (WTO) Integrated Database (IDB) and Consolidated Tariff Schedules (CTS) Database; extracted from World Bank’s World Development Indicators database (2013–19).

4.3.2 Yerli sənayenin diversifikasiyası

     Herfindahl-Hirschman İndeksi (HHI) konsentrasiya ölçüsüdür və ölkənin sənaye sisteminin müxtəlif sənaye alt sektorları üzrə şaxələndirilmə dərəcəsini müəyyən etməyə kömək edir. Yerli sənayenin şaxələndirilməsinin ölçülməsi kontekstində HHI ayrı-ayrı alt sektorların ümumi yerli istehsal məhsulundakı paylarının kvadratı və sonra kvadratların cəmlənməsi ilə hesablanır. Bir ölkənin sənayesi nə qədər çoxşaxəli olarsa, onun HHI dəyəri bir o qədər aşağı olar.

Mənbə: United Nations Industrial Development Organization (UNIDO), Industrial Statistics Database, two-digit level of International Standard Industrial Classification (ISIC) Revision 3 (INDSTAT 2 2021); EQUIP (Enhancing the Quality of Industrial Policies) Tool 4: Diversification – Domestic and Export Dimensions, 2015 (2011–19).

4.3.3 Daxili bazarın həcmi

     Daxili bazarın ölçüsü ölkə ÜDM-nin PPP qiymətləndirməsinə əsaslanan ÜDM-idir, cari beynəlxalq dollarlarla (milyardla) ölçülür.

Mənbə: International Monetary Fund, World Economic Outlook Database, October 2020.